Các nhân vật trong bài là những trường hợp giả định được xây dựng lại từ nhiều tình huống khác nhau, không phải người thật. Tình trạng của mỗi người cần được chuyên gia đánh giá trực tiếp.

Có ba người cùng than đau vai. Anh nhân viên văn phòng ngoài 40 tuổi nói khi nâng tay sang ngang chỉ thấy nhói ở khoảng ngang vai. Chị nội trợ ngoài 50 tuổi không buộc được tóc, cũng không vòng tay ra sau lưng được. Bác ngoài 60 tuổi từ sau cú ngã thì không nâng nổi tay lên nữa. Cả ba đều nói "Tôi bị đau vai". Nhưng ba câu nói đó chỉ ra những tình trạng khác nhau, và việc cần làm cũng khác nhau.

Anh A: chỉ nhói ở khoảng ngang vai

Anh A, 45 tuổi, làm văn phòng, mấy tuần nay cứ mỗi lần lấy hộp tài liệu trên kệ cao là vai bị vướng. Khi từ từ nâng tay sang ngang, lúc đầu không sao. Đến gần ngang vai thì nhói, nhưng vượt qua đoạn đó nâng cao hơn thì lại đỡ đau. Nằm nghiêng về bên đau thì khó ngủ.

Hiện tượng chỉ đau ở một góc nhất định như vậy được gọi là "cung đau" (painful arc). Phạm vi góc hơi khác nhau tùy tài liệu: tài liệu vật lý trị liệu nêu khoảng 60–120 độ khi nâng tay sang ngang, còn bài tổng quan trên tạp chí American Family Physician nêu 60–100 độ. Cách giải thích phổ biến là trong khoảng này, gân chóp xoay và túi hoạt dịch đi qua khoảng dưới mỏm cùng vai (phần xương trên cùng của vai) bị kích thích.

Trước đây tình trạng này được gọi là "hội chứng chèn ép dưới mỏm cùng vai". Ngày nay thuật ngữ "đau vai liên quan đến chóp xoay" được dùng nhiều hơn. Sự thay đổi này phản ánh quan điểm rằng hình ảnh đơn giản "xương đè lên gân" không đủ để giải thích.

Còn một điểm đáng chú ý trong kiểu đau của anh A: khi người khác nâng tay giúp, tay lên được gần hết tầm. Điều đó có nghĩa là đường vận động vẫn thông. Ngược lại, nếu chỉ đau khi nâng tay gần hết tầm (170–180 độ) thì cần nghĩ riêng đến khớp cùng vai – đòn ở đầu vai. Chỉ riêng cung đau không quyết định được chẩn đoán, đó chỉ là một manh mối cần diễn giải cùng các nghiệm pháp khác.

• Khi nâng tay sang ngang, đau tăng ở khoảng gần ngang vai
• Vượt qua đoạn đó và nâng cao hơn thì đỡ đau
• Khó chịu với các động tác trên đầu như lấy đồ trên kệ cao
• Nằm nghiêng về bên đau thấy khó chịu
• Khi người khác nâng tay giúp thì tay lên được tương đối hết tầm

Chị B: không nâng tay lên được theo hướng nào

Chị B, 53 tuổi, được chẩn đoán tiểu đường đã vài năm. Từ lúc nào không rõ, chị khó buộc tóc ra sau, và khi vòng tay ra sau lưng để cài áo lót thì bị vướng. Không phải chỉ đau ở một góc nhất định. Đưa tay ra trước, sang ngang, hay xoay tay ra ngoài đều bị hạn chế. Có đêm chị bị đau nhức đến tỉnh giấc.

Điểm khác biệt quyết định so với anh A là: dù người nhà nâng tay giúp, tay chị vẫn không lên được bao nhiêu. Đây là biểu hiện thường thấy ở viêm dính bao khớp vai, hay còn gọi là đông cứng khớp vai, khi bao khớp bao quanh khớp dày lên và cứng lại. Đặc biệt, động tác xoay tay ra ngoài thường bị giảm nhiều.

Theo bài tổng quan trên American Family Physician, đông cứng khớp vai gặp ở 2–5% dân số chung, phổ biến nhất ở phụ nữ 40–60 tuổi. Trong một phân tích gộp được trích dẫn trong cùng bài tổng quan, người bị tiểu đường có nguy cơ mắc cao hơn khoảng 5 lần so với nhóm đối chứng. Mối liên quan với suy giáp cũng đã được báo cáo. Tuổi tác và tiền sử bệnh của chị B đều trùng khớp với bức tranh này.

Bác C: không nâng được tay sau cú ngã

Bác C, 64 tuổi, bị trượt chân trên cầu thang và chống tay xuống. Từ hôm đó, bác khó tự nâng tay lên. Điều khiến bác bối rối không phải là đau mà là tay không có lực. Khi có người nâng tay bác lên cao rồi buông ra, bác không hạ tay xuống từ từ được mà tay rơi thõng xuống.

Trường hợp này cần một trình tự khác với hai người trước. Trước khi tìm video bài tập tại nhà, bác nên đi khám chuyên khoa chấn thương chỉnh hình trước. Bởi đau vai và yếu cơ xuất hiện sau khi ngã hoặc va đập ở người trên 40 tuổi cần được kiểm tra trước tiên khả năng rách chóp xoay. Có cần chẩn đoán hình ảnh không, phương pháp điều trị nào phù hợp là do bác sĩ chuyên khoa quyết định.

Xin nói thêm một điều: thấy vết rách trên phim không có nghĩa là mọi cơn đau đều do nó. Cùng bài tổng quan đó có giới thiệu nghiên cứu cho thấy 54% người trên 60 tuổi không có triệu chứng vẫn có rách bán phần hoặc toàn phần trên phim MRI. Vì vậy, kết quả chẩn đoán hình ảnh được đọc cùng với triệu chứng và kết quả thăm khám. Với trường hợp như bác C, có tác nhân rõ ràng kèm mất sức cơ, điều cốt lõi là không trì hoãn việc kiểm tra.

Bốn câu hỏi phân biệt ba người

Đặt ba người cạnh nhau sẽ thấy điểm phân biệt. Đau ở góc nào? Người khác nâng giúp thì tay có lên không? Sức cơ còn không? Có tác nhân khởi phát không? Chỉ đau ở đoạn giữa và người khác nâng giúp thì lên được là gần với anh A; mọi hướng đều bị hạn chế là gần với chị B; mất sức sau chấn thương là gần với bác C. Tất nhiên, vai trên thực tế thường không phân chia rạch ròi như vậy.

Theo góc nhìn chiropractic (nắn chỉnh cột sống), trước tiên cần so sánh tầm tự nâng tay với tầm khi người khám nâng giúp. Tiếp theo, dùng nghiệm pháp Hawkins và Neer để kiểm tra đau do kích thích dưới mỏm cùng vai, nghiệm pháp lon rỗng (giữ tay chống lại lực cản với ngón cái hướng xuống) để đánh giá chức năng cơ trên gai, và nghiệm pháp cánh tay rơi (drop arm) để xét khả năng rách lớn. Ngoài ra, còn xem xương bả vai có chuyển động theo tay tốt không, và phần lưng trên có bị cứng không. Nếu tay bị tê hoặc cơn đau lan xuống dưới khuỷu tay, vấn đề có thể xuất phát từ cổ nên cổ cũng là đối tượng cần đánh giá.

Hướng chăm sóc cũng khác nhau. Với đau liên quan đến chóp xoay như anh A, tạm thời giảm các động tác nâng vật nặng lên trên đầu, nhưng không ngừng dùng vai hoàn toàn. Bài tập kháng lực được khuyến nghị là biện pháp chăm sóc đầu tay, bắt đầu từ cường độ nhẹ rồi tăng dần. Mức đau được chấp nhận trong khi tập đến đâu thì nghiên cứu cũng chưa có câu trả lời chính xác, nên cần theo dõi phản ứng để điều chỉnh.

Với biểu hiện đông cứng khớp vai như chị B, đã có bằng chứng cho thấy kết hợp di động khớp (kỹ thuật dùng tay nhẹ nhàng vận động khớp) với bài tập giúp cải thiện tầm vận động và chức năng. Tốc độ hồi phục rất khác nhau ở mỗi người. Nếu chăm sóc vài tháng mà gần như không thay đổi, bước tiếp theo là xin ý kiến bác sĩ chuyên khoa xem có cần tiêm hay phương pháp điều trị khác không.

Hãy đi khám bác sĩ trước nếu…

• Tay đột ngột yếu đi sau khi ngã hoặc va đập
• Gần như không thể tự nâng tay lên
• Chăm sóc vài tuần không đỡ hoặc ngày càng nặng hơn
• Vai sưng đỏ, nóng, hoặc đau nhiều về đêm kèm sốt
• Kèm sụt cân không rõ nguyên nhân, đổ mồ hôi lạnh, mệt mỏi toàn thân
• Tê tay hoặc cơn đau lan xuống dưới khuỷu tay

Nếu thuộc các trường hợp trên, hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình trước. Việc có cần chẩn đoán hình ảnh, dùng thuốc, làm thủ thuật hay phẫu thuật hay không là do bác sĩ chuyên khoa quyết định.

Hãy đứng trước gương và từ từ nâng tay sang ngang. Ghi lại góc bắt đầu đau và góc đỡ đau, đó sẽ là thông tin hữu ích nhất khi bạn đi khám.

Bài viết này nhằm cung cấp thông tin sức khỏe. Tình trạng của mỗi người khác nhau, vì vậy để được đánh giá chính xác, bạn cần tham vấn chuyên gia.