Việc quay lại tập luyện sau chấn thương nên được quyết định dựa trên việc bạn đã vượt qua các tiêu chí theo từng giai đoạn hay chưa, chứ không phải ngày cơn đau biến mất. Đây là khuyến nghị cốt lõi của tuyên bố đồng thuận về quay lại thể thao do 17 chuyên gia lâm sàng soạn thảo ngay sau Hội nghị Thế giới lần thứ nhất về Vật lý trị liệu Thể thao tại Bern, Thụy Sĩ, tháng 11/2015 (Ardern và cộng sự, British Journal of Sports Medicine, 2016). Tuyên bố này coi việc quay lại không phải là một "ngày" cụ thể mà là một "quá trình liên tục" song hành cùng hồi phục và phục hồi chức năng, đồng thời đề xuất lộ trình tiến dần dựa trên bằng chứng. Điều này cũng hoàn toàn đúng với những người tập luyện bình thường bị bong gân cổ chân hay căng cơ đùi sau rồi quay lại sân ngay chỉ vì thấy hết đau.

Cơ thể từng chấn thương dễ bị chấn thương lại

Cơn đau chỉ là một trong nhiều dấu hiệu cho thấy sự hồi phục. Ngay cả khi đã hết đau, sức cơ, biên độ vận động của khớp và khả năng giữ thăng bằng thường vẫn chưa trở lại hoàn toàn.

Một cảm giác điển hình hồi phục chậm là cảm giác bản thể, tức khả năng cảm nhận khớp của mình đang ở đâu, ở góc nào mà không cần nhìn. Nếu đổi hướng gấp hay tiếp đất khi cảm giác này còn kém nhạy, bạn rất dễ bị thương lại đúng chỗ cũ.

Các con số cũng cho thấy điều đó. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2017 của Toohey và cộng sự, đăng trên cùng tạp chí, đã tổng hợp 12 nghiên cứu để xem xét mối liên hệ giữa chấn thương trước đó và chấn thương chi dưới về sau. Người từng bị chấn thương dây chằng chéo trước có nguy cơ bị chấn thương cơ đùi sau (hamstring) về sau cao gấp khoảng 2,25 lần (tổng hợp từ 3 nghiên cứu). Tiền sử chấn thương cơ chân cũng liên quan đến nguy cơ chấn thương cơ ở các vị trí khác tăng lên. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng "chấn thương trước đó, dù thuộc loại nào, đều có thể làm tăng nguy cơ của nhiều loại chấn thương chi dưới".

Vì các nghiên cứu này chủ yếu thực hiện trên vận động viên, không thể áp dụng nguyên các tỷ lệ này cho người bình thường. Dù vậy, xu hướng là rõ ràng: hồi phục bao gồm cả quá trình giúp bạn không bị thương lại.

Ba giai đoạn: tham gia, quay lại môn thể thao, lấy lại phong độ

Tuyên bố Bern chia việc quay lại thành ba giai đoạn. Thứ nhất là "quay lại tham gia": bạn đã tham gia phục hồi chức năng, tập luyện hoặc vận động, nhưng chưa sẵn sàng quay về môn thể thao của mình. Thứ hai là "quay lại môn thể thao": bạn đã chơi lại môn cũ nhưng chưa đạt mức mong muốn. Thứ ba là "lấy lại phong độ", tức trở lại bằng hoặc tốt hơn mức trước khi chấn thương.

Trong thực tế phục hồi chức năng, lộ trình này thường diễn ra theo thứ tự: bảo vệ mô bị tổn thương, tập kiểm soát các cơ giữ vững khớp, tập thăng bằng và cảm giác bản thể, tăng sức mạnh và sức bật, rồi luyện các động tác đặc thù của môn thể thao. Quyết định giảm lượng vận động hoặc tạm nghỉ tùy theo tình trạng cơ thể cũng là một phần của quá trình. Nghĩa là đây không phải con đường chỉ đi một chiều.

Dựa vào tiêu chí thay vì ngày tháng, cho cả thể chất và tinh thần

Tuyên bố khuyến nghị "một lộ trình tiến dần, lấy tiêu chí làm trung tâm, có thể áp dụng cho bất kỳ môn thể thao nào". Thay vì nghĩ "đã mấy tuần rồi, chắc ổn thôi", bạn cần kiểm tra xem mình đã đạt các điều kiện đặt ra ở từng giai đoạn chưa. Đồng thời, chính tuyên bố cũng thừa nhận rằng nhiều tiêu chí quay lại thường dùng hiện nay vẫn còn bằng chứng yếu.

Nhận xét về cách kiểm tra cũng rất đáng chú ý. Phần lớn các bài kiểm tra chức năng là "nhiệm vụ đóng", tức lặp lại một động tác đã định sẵn. Nhưng thể thao thực tế là chuỗi "nhiệm vụ mở", nơi bạn phải phản ứng với chuyển động của đối thủ hay quả bóng. Tuyên bố cho rằng chỉ kiểm tra động tác định sẵn là chưa đủ và đề xuất kết hợp thêm các bài kiểm tra nhanh nhẹn phản xạ hoặc đổi hướng.

Sự sẵn sàng về tinh thần cũng là một tiêu chí. Tuyên bố chỉ ra rằng nỗi sợ chấn thương lại, sự tự tin vào khả năng của bản thân và động lực đều ảnh hưởng đến kết quả quay lại. Có những trường hợp cơ thể đã sẵn sàng nhưng tinh thần chưa theo kịp.

Các bài đánh giá vận động như sàng lọc vận động chức năng (FMS) cũng có thể dùng làm tham khảo. Nếu xuất hiện đau trong lúc kiểm tra, nguyên tắc là dừng lại và đánh giá nguyên nhân trước, thay vì chấm điểm. Điểm cao không đảm bảo bạn sẽ tránh được chấn thương. Đó chỉ là một trong nhiều dữ liệu để đánh giá.

• Không đau khi sinh hoạt hằng ngày và khi vận động nhẹ.
• Khớp bị thương cử động được đến biên độ gần bằng bên kia mà không đau.
• Sức cơ giữa hai chân (hoặc hai tay) không chênh lệch nhiều.
• Bật nhảy một chân (nhảy xa, nhảy liên tục...) ổn định ở cả hai bên.
• Thực hiện được các động tác của môn thể thao của bạn như đổi hướng, tiếp đất, phản ứng với đối thủ mà không đau.
• Sự tự tin khi quay lại lớn hơn nỗi sợ bị chấn thương lại.
• Ngày hôm sau khi tập, sưng hoặc đau không tăng lên.

Ghi chú của tác giả

Khi đọc lại tuyên bố Bern, từ khiến tôi chú ý là "quá trình liên tục". Nếu coi việc quay lại là một sự kiện kết thúc trong một ngày, thì ngày đầu tiên hết đau sẽ thành ngày quay lại. Nếu coi đó là một quá trình liên tục, ngày ấy gần với vạch xuất phát hơn.

Dưới góc nhìn chiropractic (nắn chỉnh cột sống), chúng tôi cũng không chỉ xem có đau hay không mà còn xem khớp chuyển động thế nào và cơ thể chịu tải, đổi hướng ra sao. Điểm khởi đầu là so sánh bên bị thương với bên lành. Nếu thấy có sự khác biệt, bạn vẫn đang ở giữa quá trình đó.

Hãy đi khám bác sĩ trước nếu…

• Nghi ngờ gãy xương (biến dạng rõ, không chịu được sức nặng cơ thể, đau dữ dội khi ấn vào một điểm)
• Sau va đập vào đầu có mất ý thức, co giật, lú lẫn, mất thăng bằng, mất trí nhớ ngắt quãng hoặc hành vi khác thường
• Sau chấn thương cổ, tê hoặc yếu tay kéo dài hoặc xuất hiện ở cả hai tay
• Đầu gối đột ngột khuỵu xuống, hoặc có cảm giác bị kẹt, khóa lại không duỗi thẳng được
• Không có chấn thương cụ thể nào nhưng đau ở cùng một vị trí trên xương tăng dần khi tập và không giảm nhiều khi nghỉ (nghi ngờ gãy xương do mỏi)

Nếu có các triệu chứng trên, hãy hoãn việc quay lại tập luyện và đi khám để được nhân viên y tế đánh giá trước. Điều này đặc biệt quan trọng khi nghi ngờ chấn động não. Tuyên bố đồng thuận của Hội nghị Quốc tế lần thứ 6 về Chấn động não trong Thể thao, tổ chức tại Amsterdam tháng 10/2022 (Patricios và cộng sự, BJSM, 2023), khuyến nghị rằng nếu có các dấu hiệu như mất ý thức, co giật, lú lẫn, giảm thăng bằng, thay đổi hành vi hoặc mất trí nhớ, phải cho rời sân ngay và không quay lại thi đấu hay tập luyện trong ngày hôm đó. Việc quay lại sau đó được tiến hành từng bước, mỗi bước thường mất ít nhất 24 giờ. Các bước sau có nguy cơ va chạm đầu chỉ được thực hiện khi triệu chứng đã hết hoàn toàn và có sự chấp thuận của nhân viên y tế.

Trước khi quay lại, hãy thử đứng một chân bằng chân bị thương. Nếu cảm giác khác hẳn so với chân bên kia, bạn không cần phải vội.

Bài viết này nhằm cung cấp thông tin sức khỏe. Tình trạng của mỗi người khác nhau, vì vậy để được đánh giá chính xác, bạn cần tham vấn chuyên gia.