Cứ 100 trẻ vị thành niên thì có 1–3 em. Đó là tỷ lệ mắc cong vẹo cột sống vô căn tuổi vị thành niên mà Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) tổng hợp trong bản tổng quan bằng chứng năm 2018. Một lớp học có một em cũng không có gì lạ. Vì phần lớn không gây đau, nên người nhà thường phát hiện trước cả chính các em: lúc lau lưng cho con sau khi tắm, hay khi nhìn dáng con từ phía sau trong bộ đồ bơi. Bài viết này ghi lại những gì nên quan sát vào lúc đó và những con số dùng làm mốc để đánh giá. Tôi chỉ chọn những số liệu đã kiểm tra trong tài liệu gốc.

10 độ, và 1–3%

Cong vẹo cột sống là tình trạng cột sống cong sang một bên, đồng thời các đốt sống cũng bị xoay theo. Tiêu chuẩn đánh giá là góc cong đo trên phim X-quang chụp ở tư thế đứng, gọi là góc Cobb. Góc từ 10 độ trở lên mới được gọi là cong vẹo cột sống. 9 độ nằm ngoài tiêu chuẩn chẩn đoán.

Cong vẹo xuất hiện ở tuổi vị thành niên phần lớn là loại "vô căn", tức không tìm được nguyên nhân rõ ràng. Tổng quan bằng chứng của USPSTF tóm tắt tỷ lệ mắc ở độ tuổi 10–18 là 1–3%, còn các nghiên cứu sàng lọc trong tổng quan dao động từ 1,2% đến 3,5%. Bài tổng quan năm 2001 trên tạp chí American Family Physician (AFP) đưa ra con số 2–4% ở độ tuổi 10–16. Khoảng dao động này là do mỗi nghiên cứu được thực hiện ở khu vực và thời điểm khác nhau. Cũng xin lưu ý rằng đây không phải số liệu riêng cho trẻ vị thành niên Hàn Quốc hay Việt Nam.

Có những con số khác đáng chú ý hơn. Cũng theo bài tổng quan AFP đó, tỷ lệ cong vẹo trên 30 độ khoảng 0,2%, và trên 40 độ khoảng 0,1%. Nghĩa là phần lớn các trường hợp được phát hiện có góc cong nhỏ. Bài tổng quan cũng ghi nhận khoảng 10% trẻ vị thành niên được chẩn đoán có góc cong tiến triển đến mức cần can thiệp y khoa. Phổ biến, nhưng phần lớn vẫn ở mức nhỏ. Bạn chỉ cần ghi nhớ cả hai điều này.

Cách quan sát tại nhà, và 5–7 độ

Cho con đứng ở tư thế thoải mái và nhìn từ phía sau. Hãy xem có dấu hiệu nào dưới đây dễ nhận thấy không.

Tiếp theo là nghiệm pháp cúi người về trước. Con đứng chụm hai chân, duỗi thẳng gối, buông thõng hai tay rồi từ từ cúi xuống. Khi lưng gần song song với mặt sàn, hãy so sánh độ cao hai bên từ phía sau. Nếu một bên lưng hoặc thắt lưng nhô lên như một ụ nhỏ, đó có thể là dấu hiệu các đốt sống bị xoay. Đây không phải chẩn đoán, mà là tín hiệu cho thấy cần được đánh giá.

Người làm chuyên môn chuyển mức độ nhô này thành con số bằng thước đo độ xoay thân (scoliometer, dụng cụ đo độ nghiêng của lưng). Theo tổng quan bằng chứng của USPSTF, Hiệp hội Nghiên cứu Cong vẹo cột sống (SRS) khuyến nghị chỉ định chụp X-quang khi giá trị này từ 5–7 độ trở lên. Skaggs giải thích rằng 7 độ tương ứng khoảng góc Cobb 20 độ. Ngưỡng này có khác nhau đôi chút giữa các tài liệu. Bài tổng quan AFP năm 2014 chia như sau: dưới 5 độ nhiều khả năng không cần theo dõi, 5–9 độ nên kiểm tra lại sau ít nhất 6 tháng, từ 10 độ trở lên cần chụp X-quang để xác nhận.

Không thấy gì bất thường tại nhà cũng chưa nên yên tâm vội. Trong một nghiên cứu được trích dẫn trong tổng quan của USPSTF, chỉ riêng nghiệm pháp cúi người về trước phát hiện được với độ nhạy 84,4%. Điều đó có nghĩa là những đường cong nhỏ rất dễ bị bỏ sót nếu chỉ nhìn bằng mắt.

• Hai vai cao thấp khác nhau
• Một bên xương bả vai nhô ra nhiều hơn
• Đường eo (đường cong hai bên hông) không đều hai bên
• Một bên khung chậu trông cao hơn

Tăng trưởng, góc cong và giới tính

Các yếu tố quyết định đường cong có tiến triển thêm hay không tương đối rõ ràng. Skaggs nêu hai yếu tố quan trọng nhất là độ lớn góc cong và mức tăng trưởng còn lại, và các bài tổng quan khác bổ sung thêm giới tính.

Ảnh hưởng của mức tăng trưởng còn lại thể hiện rõ qua con số. Theo dữ liệu năm 1984 của Lonstein và Carlson được dẫn trong bài tổng quan AFP năm 2014, ở trẻ có giai đoạn trưởng thành xương (phân độ Risser, mức trưởng thành đánh giá qua sụn tăng trưởng xương chậu) 0–1, có 22% đường cong 5–19 độ và 68% đường cong 20–29 độ tiến triển. Với cùng góc cong đó, ở giai đoạn Risser 2–4 tỷ lệ lần lượt là 1,6% và 23%. Cùng một góc cong, trẻ càng còn nhiều thời gian phát triển thì nguy cơ càng cao.

Sự khác biệt giữa nam và nữ cũng thay đổi theo góc cong. Với đường cong nhỏ khoảng 10 độ, tỷ lệ nam nữ tương đương nhau. Nhưng ở đường cong trên 30 độ, bài tổng quan AFP năm 2001 ghi nhận cứ khoảng 10 em gái thì có 1 em trai. Bài tổng quan năm 2014 diễn đạt rằng em gái có khả năng tiến triển thành cong vẹo nặng cao gấp 5–10 lần. Nếu con gái bạn đang trong giai đoạn tăng chiều cao nhanh, thói quen thỉnh thoảng nhìn lưng con một lần sẽ có ích.

Khi đánh giá sẽ xem những gì

Việc đánh giá bắt đầu bằng hỏi bệnh. Bạn sẽ được hỏi phát hiện từ khi nào, tiền sử gia đình, và giai đoạn phát triển của trẻ như đã có kinh nguyệt lần đầu chưa hay tốc độ tăng chiều cao. Tiếp theo là quan sát ở tư thế đứng và tư thế cúi, rồi đo độ nghiêng bằng scoliometer. Từ góc nhìn chiropractic (nắn chỉnh cột sống), ngoài những điều trên còn xem xét thói quen tư thế, cách vận động và sự cân bằng cơ hai bên.

Có chụp X-quang hay không và đọc kết quả phim là phạm vi do bác sĩ quyết định. Trên phim, góc Cobb và tình trạng phát triển của xương được kiểm tra cùng lúc. Skaggs đưa ra ngưỡng cân nhắc chuyển đến bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình cột sống là trên 20 độ ở trẻ còn đang phát triển, và trên 40 độ ở trẻ đã hết tuổi phát triển. Có cần đeo nẹp hay phẫu thuật hay không sẽ do bác sĩ chuyên khoa quyết định dựa trên góc cong và giai đoạn phát triển.

Xin nói thêm một điều: năm 2018, USPSTF đưa ra kết luận "mức I", tức là chưa đủ bằng chứng để cân nhắc lợi ích và tác hại của việc sàng lọc cho toàn bộ trẻ 10–18 tuổi không có triệu chứng. Đây là nhận định về việc sàng lọc đại trà, chẳng hạn tại trường học. Trẻ có biến dạng nhìn thấy được không thuộc đối tượng của khuyến nghị này. Nếu bạn đã thấy dấu hiệu tại nhà, bước tiếp theo là cho con đi đánh giá.

Hãy đi khám bác sĩ trước nếu…

• Độ cong tăng rõ rệt trong thời gian ngắn ở giai đoạn đang phát triển
• Đau lưng nhiều, hoặc đau đến mức thức giấc vào ban đêm
• Kèm theo triệu chứng thần kinh như tê chân, yếu chân, thay đổi dáng đi

Trong những trường hợp này, cần đi khám bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình cột sống trước.

Lần tắm tới, hãy bảo con từ từ cúi người về trước. Nếu thấy một bên nhô cao, hãy chụp lại ảnh lưng con từ phía sau và mang theo bức ảnh đó khi đi khám chuyên khoa chấn thương chỉnh hình.

Bài viết này nhằm cung cấp thông tin sức khỏe. Tình trạng của mỗi người khác nhau, vì vậy để được đánh giá chính xác, bạn cần tham vấn chuyên gia.