Anh/chị A và B trong bài là các trường hợp giả định được xây dựng lại từ nhiều tình huống khác nhau, không phải người có thật. Nội dung bài viết là thông tin sức khỏe chung và không thay thế cho chẩn đoán cá nhân.

Cùng nói là tê chân, nhưng tê vào lúc nào thì mỗi người một khác. Có người ngồi suốt buổi họp rồi thấy nhói từ mông xuống bắp chân, có người đi chưa hết một vòng quanh khu phố đã phải tìm ghế ngồi. Trường hợp đầu thường gặp ở thoát vị đĩa đệm thắt lưng, trường hợp sau thường gặp ở hẹp ống sống. Đặt một ngày của hai nhân vật giả định cạnh nhau, sự khác biệt sẽ rõ ràng hơn nhiều.

A, nhân viên văn phòng 34 tuổi, càng ngồi lâu chân càng tê

A ngồi trước màn hình hơn chín tiếng mỗi ngày. Từ vài tuần trước, sau khi bê đồ chuyển nhà, thắt lưng bắt đầu ê ẩm, và dạo gần đây có cảm giác tê như điện giật từ mông phải xuống mặt sau đùi, đến mặt ngoài bắp chân. Đặc biệt nặng hơn khi các cuộc họp buổi chiều kéo dài. Có lần chỉ hắt hơi một cái mà nhói xuống tận chân khiến A giật mình.

Câu chuyện này có nhiều manh mối gợi đến thoát vị đĩa đệm. Khi nhân nhầy bên trong đĩa đệm, tấm đệm giữa các đốt sống, bị đẩy ra ngoài và chèn ép hoặc gây viêm rễ thần kinh gần đó, sẽ xuất hiện cơn đau lan dọc theo chân. Người ta thường gọi là đau thần kinh tọa. Thường chỉ ở một bên chân.

Tư thế ngồi, ho, hắt hơi và rặn làm tăng áp lực bên trong đĩa đệm. Vì vậy, như trường hợp của A, triệu chứng ở chân thường nổi rõ khi ngồi lâu hoặc khi hắt hơi. Theo các tài liệu tổng quan, thoát vị đĩa đệm thường gặp ở độ tuổi 20–50, và khoảng 95% trường hợp thoát vị đĩa đệm thắt lưng xảy ra ở hai tầng thấp nhất của thắt lưng (L4-5, L5-S1).

B, 67 tuổi, đi bộ một lúc là phải dừng lại

B vốn rất thích đi bộ ở công viên mỗi sáng. Nhưng từ một năm nay, cứ đi khoảng 10 phút là hai bên mông và chân thấy nặng và tê. Ngồi nghỉ trên ghế vài phút thì lại đi tiếp được. Khi ngồi sofa hay nằm ở nhà thì không mấy khó chịu. Lạ là khi đẩy xe hàng trong siêu thị thì đi rất lâu vẫn không sao.

Bên trong cột sống có một đường dẫn cho dây thần kinh đi qua, gọi là ống sống. Khi có tuổi, xương, dây chằng và khớp dày lên làm đường dẫn này hẹp lại, đó là hẹp ống sống. Bài tổng quan trên tạp chí American Family Physician giới thiệu đây là nguyên nhân thường gặp gây đau lưng mạn tính, đặc biệt ở người từ 50 tuổi trở lên.

Trong một ngày của B có ba điểm đáng chú ý: triệu chứng nặng hơn khi đi hoặc đứng, đỡ hơn khi ngồi hoặc cúi người, và xuất hiện ở cả hai chân. Kiểu phải dừng lại nghỉ khi đang đi này được gọi là đi lặc cách hồi do thần kinh. Khi hơi cúi người, ống sống rộng ra một chút, nên có người đi được lâu hơn khi đẩy xe hàng. Ngược lại, ngửa lưng ra sau thường làm khó chịu hơn.

Trường hợp của tôi gần với bên nào hơn?

Danh sách dưới đây không phải là chẩn đoán. Hãy coi đó là ghi chú để sắp xếp lại triệu chứng của mình trước khi đi khám. Ghi lại khoảng một tuần sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn nhiều.

• [Kiểu giống A] Ngồi lâu thì đau chân tăng lên
• [Kiểu giống A] Ho hoặc hắt hơi là nhói xuống tận chân
• [Kiểu giống A] Triệu chứng chủ yếu ở một bên chân
• [Kiểu giống B] Đi bộ một lúc thì chân nặng và tê, phải nghỉ
• [Kiểu giống B] Ngồi xuống hoặc cúi người là đỡ ngay
• [Kiểu giống B] Cúi người đẩy xe hàng thì đi được lâu hơn
• [Ghi chép chung] Đi bao nhiêu phút thì triệu chứng bắt đầu, nghỉ bao nhiêu phút thì dịu đi

Trong phòng khám sẽ kiểm tra những gì

Với cả hai người, việc đánh giá đều bắt đầu từ hỏi bệnh chi tiết và khám thần kinh. Cần xem cảm giác da có giảm không, sức nâng bàn chân (gấp mu cổ chân) hay nâng ngón chân cái có yếu đi không, phản xạ gân gối và phản xạ gân gót có giảm không. Đó là những manh mối để phỏng đoán rễ thần kinh nào có liên quan.

Với trường hợp như A, thường dùng nghiệm pháp nâng chân duỗi thẳng ở tư thế nằm để xem có tái hiện cơn đau chân quen thuộc hay không (nghiệm pháp Lasègue). Trường hợp như B thì phức tạp hơn một chút, vì ngay sau khi ngồi nghỉ, kết quả khám có thể gần như bình thường. Vì vậy đôi khi người bệnh được yêu cầu đi bộ đến khi xuất hiện triệu chứng rồi mới kiểm tra lại. Lúc này, đi bao lâu thì có triệu chứng và nghỉ bao lâu thì dịu đi là những manh mối quan trọng.

Chụp chiếu như MRI là công cụ quan trọng để xác định cả hai bệnh, nhưng chụp khi nào là do bác sĩ chuyên khoa quyết định. Nếu không có dấu hiệu cảnh báo, khuyến nghị chung cho cả hai trường hợp là bắt đầu bằng các biện pháp không phẫu thuật, tức là giáo dục về bệnh, điều chỉnh mức độ hoạt động, tập luyện, vật lý trị liệu. Nhiều trường hợp thoát vị đĩa đệm cấp tự dịu đi trong vài tuần đến vài tháng, và với hẹp ống sống, theo hướng dẫn điều trị, quản lý không phẫu thuật cũng là lựa chọn đầu tiên. Từ góc nhìn chiropractic, ngoài những điều trên còn xem xét tư thế và cử động nào làm triệu chứng thay đổi.

Khi không nên chờ đợi

Dù giống A hay B, nếu có dù chỉ một trong các dấu hiệu dưới đây thì không còn là giai đoạn ghi chép và theo dõi nữa. Phần lớn mọi người không gặp các dấu hiệu này, nhưng nếu có thì cần đi khám trước tiên.

Hãy đi khám bác sĩ trước nếu…

• Khó đi tiểu, không tiểu được hoặc không kiểm soát được tiểu tiện
• Không nhịn được đại tiện, hoặc không cảm thấy buồn đi đại tiện
• Giảm cảm giác ở vùng sinh dục, quanh hậu môn, mặt trong mông (vùng yên ngựa)
• Đau thần kinh tọa ở cả hai chân cùng lúc
• Chân yếu đi hoặc tê nặng hơn và ngày càng xấu đi
• Kèm theo sốt, sụt cân không rõ nguyên nhân, đau tăng về đêm

Rối loạn tiểu tiện, đại tiện hoặc giảm cảm giác vùng yên ngựa có thể là dấu hiệu của hội chứng chùm đuôi ngựa, cần đến ngay phòng cấp cứu. Yếu cơ ngày càng nặng cần được bác sĩ chuyên khoa ngoại thần kinh hoặc chuyên khoa chấn thương chỉnh hình cột sống thăm khám.

Tối nay, hãy ghi lại từng khoảnh khắc chân bị tê, mỗi lần một dòng. Lúc đó bạn đang ngồi, hay đang đi?

Bài viết này nhằm cung cấp thông tin sức khỏe. Tình trạng của mỗi người khác nhau, vì vậy để được đánh giá chính xác, bạn cần tham vấn chuyên gia.