Đây là một buổi tư vấn giả định được xây dựng để giúp bạn dễ hình dung. Nội dung không phải là buổi tư vấn thực tế của bất kỳ ai và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị cá nhân.

Sau mỗi buổi giảng, đến phần hỏi đáp, gần như lần nào cũng có một câu hỏi quen thuộc: "Cứ cứng gáy là tôi lại đau đầu. Có phải do cổ không?" Câu hỏi ngắn nhưng câu trả lời thì không ngắn. Vì vậy, lần này tôi không giải thích mà viết thành một cảnh. Bạn hãy hình dung một nhân viên văn phòng ngoài 30 tuổi, mỗi ngày ngồi trước màn hình mười tiếng đồng hồ.

Những điều cần hỏi trước khi nói về cổ

Khi nói đến đau đầu, trình tự đúng là đặt câu hỏi trước khi xem đến cổ. Lý do là cần loại trừ trước những cơn đau đầu không liên quan đến cổ, hoặc những trường hợp không được tác động vào cổ. Trong y khoa, các dấu hiệu cảnh báo này được tóm tắt thành danh sách viết tắt SNNOOP10, gồm các mục như sốt, tiền sử ung thư, triệu chứng thần kinh, khởi phát đột ngột, cơn đau đầu đầu tiên sau 50 tuổi, thay đổi tính chất đau, đau đầu thay đổi theo tư thế hoặc khi ho, mang thai, chấn thương và lạm dụng thuốc giảm đau.

Danh sách này không nhằm làm bạn lo sợ. Theo tài liệu giới thiệu tiêu chí này, trong số các ca đau đầu gặp ở tuyến chăm sóc ban đầu, đau đầu thứ phát (do một bệnh lý khác gây ra) chỉ chiếm khoảng 2%. Ở phòng cấp cứu hoặc cơ sở y tế tuyến trên, nơi tập trung nhiều ca nặng, tỷ lệ này lên tới khoảng 20%. Phần lớn không có gì đáng lo, nhưng lần nào cũng cần kiểm tra để không bỏ sót những trường hợp hiếm gặp.

Đau đầu kiểu bó chặt, đau đầu lệch một bên

Chỉ sau khi xác nhận không có dấu hiệu cảnh báo, mới hỏi đến tính chất cơn đau. Trong tiêu chuẩn phân loại của Hiệp hội Đau đầu Quốc tế (ICHD-3), có hai loại thường được nhắc đến khi liên quan đến cổ.

Loại thứ nhất là đau đầu do căng thẳng, rất phổ biến. Cảm giác như có một dải băng bó chặt hoặc đè ép hai bên đầu, mức độ đau nhẹ đến trung bình. Đi bộ hay leo cầu thang thường không làm đau nặng hơn, và ấn vào các cơ quanh đầu, cổ thường thấy đau.

Loại thứ hai là đau đầu do cột sống cổ. Đây là cơn đau đầu bắt nguồn từ vấn đề ở các cấu trúc vùng cổ như đốt sống cổ, các khớp xung quanh, đĩa đệm hay cơ. Thường đau lệch về một bên, khi cử động đầu hoặc ấn vào cơ cổ thì cơn đau quen thuộc xuất hiện lại, và có thể lan từ sau gáy ra phía trước. Tuy vậy, chỉ những đặc điểm này chưa đủ để chẩn đoán. ICHD-3 yêu cầu xem xét nhiều bằng chứng cùng lúc, chẳng hạn tầm vận động cổ có giảm không, vấn đề ở cổ và cơn đau đầu có cùng khởi phát và cùng cải thiện không. Những thay đổi thấy trên phim chụp cổ cũng thường gặp ở người không bị đau đầu, nên không thể chỉ dựa vào đó mà kết luận là nguyên nhân.

Tại sao lại là gáy và sau đầu

Tín hiệu đau từ vùng các đốt sống cổ trên (C1–C3) hội tụ tại cùng một điểm trong thân não với tín hiệu của dây thần kinh phụ trách cảm giác vùng mặt và đầu. Vì thế, khó chịu ở cổ đôi khi được cảm nhận như đau đầu.

Ngay dưới xương chẩm có những cơ nhỏ gọi là cơ dưới chẩm, giữ vai trò điều khiển các cử động nhỏ và tư thế của đầu. Khi bạn nhìn màn hình lâu với đầu đưa ra trước, các cơ này không được nghỉ ngơi.

Ở tư thế cổ rùa (tư thế đầu nhô ra trước), khi đầu nhô ra trước vai, người ta thường thấy một kiểu mẫu: cơ sau cổ và cơ ngực ngắn lại, cứng hơn, trong khi các cơ sâu phía trước cổ và cơ thang dưới ở lưng thì yếu đi. Những điểm co cứng trong cơ (điểm kích hoạt) cũng có thể gây cảm giác đau ở nơi khác, chẳng hạn vùng đầu. Điều thú vị là ICHD-3 giải thích rằng những cơn đau đầu bắt nguồn từ co cứng cơ cổ như vậy nên được xếp vào đau đầu do căng thẳng hơn là đau đầu do cột sống cổ. Tài liệu cũng ghi chú rằng hai loại này thường chồng lấn nhau nên không dễ phân biệt.

Những điều có thể thử tại nhà

Dưới đây là vài điều bạn có thể thử tại nhà, với hai điều kiện: không có dấu hiệu cảnh báo, và khi làm không thấy đau. Nếu đang làm mà đau đầu hoặc chóng mặt nặng hơn, hãy dừng lại ngay.

• Chườm ấm: Đặt khăn ấm lên gáy khoảng 10–15 phút.
• Thả lỏng cơ dưới chẩm khi nằm: Nằm ngửa, đặt ngón tay hoặc một quả bóng mềm vào chỗ lõm ngay dưới xương chẩm. Không ngửa đầu ra sau, thở thoải mái trong 1–2 phút.
• Thu cằm: Ngồi thẳng, nhìn về phía trước, đẩy nhẹ cằm ra sau như đang tạo cằm đôi, giữ 5 giây. Đây không phải động tác cúi đầu. Làm khoảng 10 lần.
• Chiều cao màn hình: Chỉnh mép trên màn hình gần ngang tầm mắt, dùng giá kê cho máy tính xách tay.
• Đứng dậy khỏi chỗ ngồi: Cứ 30–60 phút đứng dậy, xoay vai và thay đổi tư thế.

Hãy đi khám bác sĩ trước nếu…

• Đau đầu dữ dội khởi phát đột ngột và đạt đỉnh trong vòng vài phút (đau đầu như sét đánh)
• Các triệu chứng thần kinh như yếu tay chân, nói khó, rối loạn thị giác, suy giảm ý thức
• Đau đầu nặng lên kèm sốt, hoặc đau đầu kèm sốt và các triệu chứng toàn thân khác
• Cơn đau đầu xuất hiện lần đầu sau 50 tuổi
• Đau đầu bắt đầu sau chấn thương vùng đầu
• Đau đầu ngày càng nặng hoặc thay đổi nhiều so với thường lệ
• Đau đầu xuất hiện khi ho, hắt hơi, vận động, hoặc thay đổi rõ rệt theo tư thế
• Đau đầu ở người có tiền sử ung thư, suy giảm miễn dịch, đang mang thai hoặc mới sinh
• Đau đầu khi phải dùng thuốc giảm đau thường xuyên, hoặc xuất hiện cùng lúc với một loại thuốc mới bắt đầu dùng

Nếu có dù chỉ một trong các mục trên, hãy tạm hoãn việc tự chăm sóc hay bất kỳ tác động lực nào lên cổ, và đi khám bác sĩ chuyên khoa như thần kinh trước. Nếu bị đau đầu đột ngột, dữ dội hoặc có triệu chứng thần kinh, hãy đến phòng cấp cứu ngay, đừng chần chừ.

Lần tới khi gáy cứng lại và đầu nặng trĩu, trước khi xoa bóp cổ, hãy tự hỏi mình: cơn đau đầu lần này có giống như mọi khi không?

Bài viết này nhằm cung cấp thông tin sức khỏe. Tình trạng của mỗi người khác nhau, vì vậy để được đánh giá chính xác, bạn cần tham vấn chuyên gia.